BAL ARISI BESİNLERİNİN NİTELİKLERİ VE KULANIMI

Bahri Yılmaz

NİTELİKLERİ VE KULANIMI
BAL ARISI BESİNLERİNİN

Bal Arılarında Ek Besleme
Beslemenin önemi: Hayvancılığın diğer dallarında olduğu gibi arı yetiştiriciliğinde de bal arısı (Apis mellifera L.) kolonilerinin ek beslenmesi büyük önem taşımaktadır. Kolonilerde daha yüksek verim alınabilmesi için; arıların gereksinim duyduğu besin maddelerinin sağlanması gereklidir.

Ergin bal arılarının temel enerji kaynağı karbonhidratlar yani şekerlerdir. Arılar ihtiyaçları olan karbonhidratları, bal özü (nektar) ve bitki üzerinde yaşayan bazı böceklerin salgıladığı tatlı gıda (salgı balı) kaynaklarından sağlarlar. Yiyecek kaynaklarının miktarı ve kalite yönünden yetersiz olduğu zamanlarda koloniler, pancar veya kamış şekeri (sukroz) ile beslenirler. Ergin arılar hayatlarını sadece karbonhidrat tüketerek sürdürebilirler. Ancak larvalar ve gelişme çağındaki arıların büyümesi, dokuların, kasların ve salgı organlarının gelişebilmesi için mutlaka polene yani proteine ihtiyaçları vardır. Polen, proteince zengin bir besin maddesi olup, arıların protein, vitamin, yağ ve mineral madde ihtiyaçlarını karşılayan doğal bir gıdadır. Kovan içerisinde ne kadar bal olursa olsun polen bulunmadığı sürece yavru üretimi ve buna bağlı olarak koloninin gelişmesi tamamen durur. Buna karşılık petek gözlerinde ne kadar polen olursa olsun eğer kovanda stok bal yok, dışardan nektar akışı yok ise veya koloni beslenemiyorsa ciddi problemler yaşanır.

Dünyada ve Türkiye’de arının besin maddesi ihtiyaçları ve kolonilerde beslemenin önemi konularında çok çeşitli araştırmalar yapılmıştır. Bu çalışmalarda arı kaslarının, salgı bezlerinin ve diğer dokularının gelişmesi için polen tüketimine ihtiyaç olduğu belirtilmiştir.

Koloni Beslemesi
Kolonileri beslemenin iki ana nedeni vardır. Bunlar:
1. Arıların eksik besin ihtiyaçlarının karşılanması.
2. Ana arının yumurtlaması için gerekli uyarıyı yapmaktır.
Ayrıca:
a. İlkbaharın geç geldiği veya nektar akımı süresince uçuş yapamadıkları olumsuz hava şartlarında,
b. Kıtlık dönemlerinde veya nektar akımının zayıf ve yetersiz olduğu dönemlerde, arıların ihtiyacını karşılamak,
c. Yeni kovana alınmış doğal oğulların yiyecek ihtiyaçlarını karşılamak,
d. Zayıf ve anasız kolonilerin birleştirilmesi ve ana arı yetiştirme gibi tekniklerin uygulanmasında,
e. Arıların kendi yiyeceklerini depolayamadıkları veya kış yiyeceklerinin yetersiz olduğu yıllarda,
f. Çeşitli tarımsal ürünlerin döllenmelerinde kullanılan, dolayısıyla fazla nektar ve polen toplayamayan kolonilerin yiyecek ihtiyaçlarını karşılamak,
g. Tarımsal mücadele alanlarında kullanılan zehirli ilaçların doğuracağı arı kayıplarını ortadan kaldırmak veya dengelemek,
h. Kolonilerde hastalıklar ile mücadelede ilaçların kolayca uygulanmasını sağlamak amacıyla besleme yapılır.

Ek Besleme Materyalleri
Besleme materyalleri: Bal, polen, yağsız süt tozu, su ve pudra şekeridir.
Ek besinlerin yapımı için; ölçü, tartı aletleri ve çeşitli kaplara ihtiyaç vardır.

Ek Besleme Materyallerinin Nitelikleri
Bal: Temiz, kaliteli, kaynağı belli, hastalıksız koloni ve peteklerden alınan ve fermantasyona (ekşime) uğramamış olmalıdır.

Şeker: Arı beslemesinde rafine edilmiş, pancar ve kamıştan elde edilen şekerin kullanılması gerekmektedir. Çeşitli kimyasal maddelerle karıştırılmış, boyanmış, pekmez şekeri, kahve renkli şekerler ve nişasta karışımı şekerlerin kullanılması sakıncalıdır. Bu materyallerin kullanılması arılarda bir takım sindirim bozukluklarına neden olur ve hastalıklara yol açar.

Polen: Nemsiz, taze, küflenmemiş, fermantasyona uğramamış, kaynağı bilinen ve hastalıksız kolonilerden alınan polen kullanılmalıdır. Polen bulunmadığı durumda yerine yağsız soya unu ve yağsız süttozu kullanılabilir. Kullanılmadan önce bu ürünlerin üretim tarihlerine dikkat edilmelidir.

Su: Su, temiz ve kaynatılmış olarak kullanılmalıdır.

Arı besini hazırlanmasında kullanılacak materyalin ve malzemenin temiz ve hijyenik kurallara uygun olmasına özellikle dikkat edilmelidir, aksi halde beslenme bozuklukları ve hastalıklar ortaya çıkabilir.

Arı Besinlerinin Yapımı
Günümüzde en çok kullanılan arı besinleri:
• Kek ve
• Şuruptur.

Kekin hazırlanması
Kolonilerin sayısı ve koloni ihtiyaçlarına göre kek hazırlanır.

Kek yapım formülü:
a. 3 kg bal + 1 kg polen + 6 kg pudra şekeri
b. 2 kg bal + 6 kg pudra şekeri

Bir kazan içine su konulur. Kek yapımında kullanılacak temiz süzme bal tenekesi ile birlikte su dolu kazanın içine yerleştirilerek, ısıtılır ve balın erimesi sağlanır. Eriyen bal, pudra şekerine ilave edilir ve hamur karma makinesi yardımıyla veya elle yoğurma işlemi yapılır. Ekmek hamuru kıvamına gelen kek şeffaf naylon poşetler içine kolonilerin ihtiyacı kadar konur. Uygulama sırasında naylon poşet kovana temas yerinden yırtılarak, arıların keki rahat tüketebilmesi sağlanır.

Kek kullanımı hangi durumlarda tercih edilmelidir?
• Ana arı yetiştiriciliğinde,
• Geç sonbahar ve erken ilkbaharda,
• Açlık tehlikesiyle karşı karşıya gelindiğinde ve uçuşların uygun olmadığı dönemlerde,
• Uzun süre kovan kontrolü yapılamayan dönemlerde (tabiat koşulları),
• Arının suya ihtiyacının en az olduğu dönemlerde.

Kekin kolonilerde kullanımı
• Kek uygulanacak olan kovan açılır. Poşet alt tarafından yırtılarak, doğrudan yavrulu çerçevelerin üzerine bastırılarak yerleştirilir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta kekin mutlaka arı salkımının yakınına konulması gerektiğidir.
• Kek, kovan içerisindeki çanta şurupluklarla da verilebilir. Bu yöntem özellikle sıcak dönemlerde tercih edilmelidir.

Şurup ile besleme:
Sonbahar ve ilkbahar beslemesi için farklı konsantrasyonlarda şurup hazırlamak gerekmektedir.

İlkbahar beslemesi için şurup formülü:
• 4 kg bal + 1kg şeker + 3 litre su
• 1kg şeker + 1 litre su
• 1 kg şeker + 1/2 litre su
• 1 kg bal + 1/2 litre su

Sonbahar beslemesi için şurup formülü:
• 1 kg şeker + 1/2 litre su
• 1 litre su + 4 kg bal
• 5 kg şeker + 20 kg bal + 2,5 litre su

İlkbahar beslemesi:
• Gıdanın yetersiz olduğu durumlarda ek gıda temini,
• Ana arıyı yumurtlamaya teşvik,
• Hastalıklarla mücadelede ilaçların arıya kolayca verilmesi,
• Kolonilerde gelişmeyi hızlandırmak,
• Suni oğul elde etmek,
• Arıyı geliştirip nektar akım döneminde kaliteli ve çok bal elde etmek için yapılır.

Besleme tarihinin tespiti
İyi bir hasat yapılabilmesi için, 42 günlük bir besleme periyodu gereklidir. İlkbahar başlangıcından esas nektar akımı başlangıcına kadar olan zaman aralığında, arıların ister balları olsun, isterse olmasın, uygun çevre şartlarında kendi doğal besin maddelerine uygun yemlerle beslenerek, hem açlıktan ölmeleri önlenir hem de koloniyi güçlendirilerek esas nektar akımına kuvvetli kadrolarla girmeleri sağlanır. Tarlacı işçi arı kadroları, çok kuvvetli olacağından, doğadaki nektar ve polen kaynaklarından en ekonomik şekilde faydalanırlar. Nektar akımı mevsiminde, nektarı toplayan işçi arı sayısı ne kadar fazla olursa, kovana taşınan nektar o kadar fazla ve elde edilen bal da o oranda yüksek olur. Böylece koloniler; kısa süreli nektar akımından, diğerlerine göre, daha fazla yararlanacakları için yüksek verim sağlarlar.

Resim 4. İlkbaharda uygulanacak iyi bir beslenme programı ile koloni güçlendirilmelidir

Nektar akımının hangi tarihte başladığı deneyimli arıcılar tarafından bilinir. Beslemeye bu tarihten 5-6 hafta önce başlanırsa, kolonilerin kuvvetli olarak nektar akımına girmeleri sağlanmış olur. Doğadaki nektar akımı bilinen tarihten 1-2 hafta erken veya geç başlayabilir. Bunun için, nektar başlangıcını kestirmek oldukça güçtür. Arıcılar, mevsim başındaki şartları göz önünde tutarak, kendi özel kayıtlarını, yöresel meteoroloji bültenleri ile karşılaştırılarak, aşağı yukarı bir tarih tespit edilebilir. Bu bilgilerin ışığı altında, şu şekilde tarih tespit edebiliriz.

Bölgedeki esas nektar akımı döneminin Haziranın son iki haftası ile Temmuzun ilk iki haftası arasında olduğunu varsayalım (Şekil 1). İşçi arı, ömrünün son 3 haftasında tarlacılık görevi yapabileceğine göre, bir işçi arının nektar akımı devresinde, en az bir hafta bal toplayabilmesinin mümkün olabilmesi için, işçi arıya dönüşecek yumurtanın ana arı tarafından en geç Mayıs ayının son haftasında ve en erken de Nisan ayının son haftasında petek gözüne konulması gerekir. Böylece 15-20 Nisandan 20-25 Mayısa kadar yumurtalardan meydana gelecek işçi arılar, 1-4 haftalık bal akımı devresinde, ergin tarlacı arı olarak görev yapabileceklerdir. Bu dönemde yumurtlanan yumurtalardan gelişen işçi arılar, esas bal akımı devresinde, aktif tarlacı olarak en fazla yararlanan arılar olacaklardır.

D- Bal akımı devresinde 1 hafta çalışabilir.
E- Bal akımı devresinde 1 hafta çalışabilir.
F- Bal akımı devresinde 2 hafta çalışabilir.
G- Bal akımı devresinde 3 hafta çalışabilir.
H- Bal akımı devresinde 4 hafta çalışabilir.
I- Bal akımı devresinde 1 hafta çalışabilir.

Şekil 1. Bir bölgedeki esas bal akımı devresi ile ilgili olarak uygun ilkbahar teşvik beslemesi

Şurup lama, yöredeki nektar akımının başlamasından 7 gün öncesine kadar yapılabilir. Nektar akımının başladığı dönemde şurup lama yapılmamalıdır.

Bal üretimi sadece kolonideki tarlacı arı kadrosunun kuvvetli olmasına bağlı değildir. Ayrıca; nektar ve polen kaynaklarının bolluğuna, kalitesine ve devamlılığına, nektardaki şeker oranına, uygulanan tarım yöntemlerine, iklimin elverişli olmasına; ayrıca, arılıkta ve yörede bulaşıcı arı hastalıklarının bulunmamasına da bağlıdır.

Sonbahar beslemesi;
• Ana arıyı yumurtlamaya teşvik,
• Kolonileri, genç arı ile kışlatmak,
• Yeterli kış yiyeceği sağlamak,
• Kışı en az kayıpla atlatmak,
• Hastalıklarla mücadelede, ilaçları kolayca arıya vermek amacıyla yapılır.

Yukarda belirtilen oranlarda malzeme hazırlanır, su kaynatılır ve soğumaya bırakılır.
Su ılıyınca, şeker veya bal ilave edilir, eriyinceye kadar karıştırılır. Şurup kesinlikle kaynatılmamalıdır. Aksi halde arılarda sindirim bozukluklarına ve hastalıklara neden olur.

Hazırlanan şuruplar çeşitli tipte şurupluklar ile kolonilere verilebilir. Çanta şurupluklar (metal, ahşap, cam, plastik) kullanılmaktadır. Ayrıca kabartılmış boş petekler şurup dökülerek şuruplama da yapılmaktadır. En ideal uygulama biçimi kovan içinde ve akşamüstü yapılanıdır. Dışarıda yapılan besleme yağmacılık tehlikesini meydana getirdiği gibi, hastalıkların yayılması için de uygun bir ortam hazırlar.
Kışlatmada beslemenin önemi
Yeterli kışlık yiyecekle (bal ve polen) kışlatılmamış bir koloninin ana arısı ne kadar genç ve üretken olursa olsun, işçi arı kadrosu ne kadar kuvvetli ve genç işçi arılardan meydana gelirse gelsin, kışı uzun ve ağır geçen yörelerde kışı atlatsalar bile ilkbaharda büyük kayıplar vererek çok zayıf kalacakları, kadrolarını geliştirip hasat mevsimine kuvvetli giremeyecekleri unutulmamalıdır. “Yeterli kış yiyeceği ve iyi bir kışlatma koloni hayatının ve bal üretiminin sigortasıdır”.

Yağmacılık
Bal arıları çok kuvvetli bir yiyecek toplama içgüdüsüne sahiptirler. Kaynak ne olursa olsun, normal uçuş yapabildikleri her an besinlerini kovanlarına taşımaktan hiç bir kuvvet onları alıkoyamaz. Arılar çevrede bulabildikleri her türlü tatlı maddeyi kovanlarına taşımaya çalışırlar. Özellikle doğada nektarın az olduğu zamanlarda bulabildikleri her kaynaktan yararlanırlar. Kuvvetli koloniler, zayıf ve savunmasız kolonilere ballarını yağma etmek için musallat olurlar.

Yağmaya meydan vermemek için alınacak önlemler:
1. Özellikle kurak geçen yılarda, kovanların yerlerinin değiştirilmesinde yarar vardır. Kontrol ve diğer amaçlar için açılmasında uygulama hızlı yapılmalıdır. Çevrede yağma için uçan şüpheli arılar varsa o gün hiç kovan kontrolü yapılmamalıdır.
2. Bal hasadı sırasında dikkatli davranılarak sağa sola bal bulaştırılmamalıdır.
3. Kovan kontrolü sırasında çevreye eski gömeç ve mum kırıntıları atılmamalıdır.
4. Balı süzülen bulaşık çerçevelerin kovana verilmesi gerekiyorsa, arılar kovanlarına çekildikten sonra akşamüzeri verilmelidir.
5. Şurup ile besleme, dikkat edilmesi gereken ve yağmacılığa en açık olan beslenme şekli olduğundan çevreye bulaştırılmamalı, akşamüzeri verilmeli ve şurup kapları, iş bitirildikten sonra hemen alınmalı ve yıkanmalıdır.
6. Yapılacak besleme uygun yem (kek veya şurup) ve uygun zamanda verilmelidir.

Bahri Yılmaz

Zir.Yük.Müh